کاریگەریی بەندی حەوتی نەتەوەیەکگرتووەکان لەسەر ئابووری عیراق و کوردستان

د.عیزەت سابیر ئیسماعیل‌ / کوردستانی نوێ

بەندی حەوت لە یاساکانی نەتەوە یەکگرتووەکان باس لە بەکارھێنانی ھێزی نێودەوڵەتی دەکات بەرامبەر بەو دەوڵەتەی کە مەترسییە بۆ ئاشتی و ئاسایشی جیھان. بەپێی ئەم یاسایە عیراق کەوتە ژێر بەندی حەوتی یاسای نەتەوەگرتووەکان، دوای ئەوەی کە لە ساڵی ١٩٩١دا کوێتی داگیرکرد، بەپێی ئەم یاسایە سەرجەم پارەو سامانی عیراق لە وڵاتانی جیھان دەستی بەسەرا گیراو بلۆک کرا. دوای ئەم بڕیارە چەندەھا بڕیاری تر دەرکرا سەبارەت بە عیراق لەلایەن نەتەوە گرتووەکانەوە.

مادەکانی بەندی حەوت

بەندی حەوت لە ١٣ مادە پێکھاتووە، یەکێک لەبەشەکانی بریتییە لە بڕیاری ٦٧٨ کە داوادەکات بە بەکارھێنانی ھێز لەدژی عیراق بۆدەرکردنی لەوڵاتی کوێت، بەشێکی تری بریتییە لە بڕیاری ٩٨٦ سەبارەت بە بەرنامەی نەوت بەرامبەر خۆراک، بەشێکی تری بریتییە لەڕاگرتنی بەرنامەی چەکی کۆکوژ، بەشێکی تری بریتییە لە داڕشتنەوەی سنوری نێوان عیراق و کوێت. پەیوەست بە بەندی حەوتی نەتەوە یەکگرتووەکان و بەرنامەی نەوت بەرامبەر خۆراک، نەتەوەیەکگرتووەکان سندوقێکی دامەزراند بەناوی (سندوقی گەشەپێدانی عیراق) بۆ کۆکردنەوەی داھاتی فرۆشتنی نەوتی عیراق و دابینکردنی خەرجی پێویست بۆ کڕینی پێداویستییەکانی ھاوڵاتیانی عیراق لە بەشەخۆراکی مانگانە.

دوای نزیکەی ٢٠ ساڵ، رۆژی ١٤-١٢-٢٠١٠ سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاشکرایکرد کە عیراق لە ژێر بەندی ٧ی نەتەوەیەکگرتووەکان دەرچووە بەبڕیاری ١٩٥٨، لەبەرئەوەی بەشێکی زۆری بڕیارەکانی نەتەوەیەکگرتووەکانی جێبەجێکردووەء چیتر سەرچاوەی مەترسی نییە بۆ ئاسایشء ئارامی جیھان، دەرچوونی عیراق لەژێر بەندی ٧ی نەتەوەیەکگرتووەکان بە سێ پڕۆژە یاسابووە:

پڕۆژە یاساکان

-١پڕۆژە یاسای یەکەم باس لەوە دەکات کە تا ١-٦-٢٠١١  پارە بلۆک کراوەکانی عیراق ئازاد ناکرێت لەبەرئەوەی ھەندێک وڵاتانی دنیا قەرزیان لەسەر وڵاتی عیراق ھەیە ئەگەر پارە بلۆک کراوەکانی عیراق ئازاد بکرێت لەمڕۆدا ئەو وڵاتانە مافی خۆیانە داوای قەرزەکانیان لەوڵاتی عیراق بکەنەوە.

 -٢پڕۆژە یاسای دووەم باس لەوەدەکات کە عیراق سزای ئەوەی لەسەر نەماوە کە تایبەتە بەبەرنامەی ئەتۆمی بۆ کاری ئاشتییانە.

 -٣پڕۆژە یاسای سێیەم باس لەوە دەکات کە عیراق ھیچ کۆت و بەندێکی بەندی حەوتەمی نەتەوە یەکگرتووەکانی لەسەرنەماوە تایبەت بەبەرنامەی نەوت بەرامبەر بەخۆراک کە لەساڵی ١٩٩٦ پیادەکراوە.

بەڵام بەمەرجی ئەوەی کە بڕی ٢٠ ملیۆن دۆلار دابنرێت بەناوی سندوقی نەتەوەیەکگرتووەکان بۆ مەبەستی راپەراندنی ئیش و کارەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان و لەدوایشدا بڕی ١٣١  ملیۆن دۆلار تا کۆتایی ساڵی ٢٠١٦، لەگەڵ ئەوەشدا بڕی ٥% لەداھاتی نەوتی عیراق دابنرێت بۆ بژاردنی زەرەرو زیانەکانی کوێت لەئەنجانی داگیرکردنی لەلایەن دەسەڵاتدارانی پێشووی عیراقەوە.

لایەنە ئابوورییەکان

لایەنە ئابوورییەکانی ئەم بڕیارە خۆی لەم چەند خاڵەدا دەبینێتەوە:

-١عیراق لەمڕۆوە ئازادە لەچالاکییە ئابوورییەکانی لەسەرجەم وڵاتانی دنیادا، مافی خۆیەتی گرێبەست ئیمزا بکات لەگەڵ سەرجەم کۆمپانیاکانی وڵاتانی گەورەی وەک ئەمریکا و بەریتانیاو زۆر لەوڵاتانی تری جیھانی، لەپێشدا عیراق ئەم ئازادیەی لێسەندرابووەوە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە، تەنھا مافی ئەوەی ھەبوو کەچالاکی بازرگانی بکات تەنھا بۆ دابینکردنی خۆراک وشمەکی گرنگ بۆ ھاوڵاتیانی عیراق.

-٢عیراق سەربەخۆیی سیاسی بۆگەڕایەوە کە بیست ساڵ بوو گیرۆدەی ببوو بەھۆی سیاسەتە چەوتەکانی رژێمی پێشووی عیراقەوە، ئەمەش دەبێتەھۆی راکێشانی سەدان کۆمپانیای گەورەی جیھانی بۆ وەبەرھێنان لە عیراق.

-٣لە ١-٦-٢٠٠١١ وە عیراق ئازادە لە خەرج کردن وبەرنامەڕێژی بۆ سەرجەم پارە بلۆک کراوەکانی لەسەرجەم بانکە جیھانییەکانی دنیادا، لە راستیدا ھیچ ژمارەیەکی راستەقینەی پارە بلۆک کراوەکانی عیراق لەبەردەستدا نییە، بەڵام زۆرلە شارەزایان و پسپۆڕانی ئاگادار قەبارەی پارە بلۆک کراوەکانی عیراق بە دەیان ملیار دۆلار مەزەندە دەکەن کە لەبانکە جیھانییەکانی دنیادا دەستی بەسەردا گیرابوو تائەمڕۆ، ھەندێ لایەن قەبارەی پارە بلۆک کراوەکانی عیراق لە وڵاتانی دەرەوە بە ٥٠ ملیار دۆلار دەخەمڵێنن، ھەندێ لایەنی تر بە ٢٠ ملیار دۆلار، بەڵام ئەوەی کە بە شێوەیەکی راستەقینەو باوەڕپێکراو قسەی لەسەر دەکرێت تەنھا لە بانکێکی ئەمریکا ١.٧ ملیار دۆلار پارەی بلۆک کراوی عیراقی لێدانراوە، ھەروەھا قەبارەی پارە بلۆک کراوەکانی عیراق لە وڵاتانی دەرەوەی ئەمریکا وەک وڵاتانی( ئیسپانیا، بەحرەین، سعودیە، سویسرا، ژاپۆن، لوبنان، میسر ..ھتد) بە ١٢ ملیار دۆلار مەزەندە دەکرێت. واتە عیراق بڕێک پارەی بلۆک کراوی زۆری ھەیە لە بانکەکانی وڵاتانی جیھاندا ئەگەر ھاتوو کۆت و بەندی لەسەر لاببرێت لەلایەن نەتەوەیەکگرتووەکانەوە دەبێتە ھۆی بەدەست ھێنانی سەرمایەیەکی گەورە کە دەکرێت سوودێکی باشی لێوەربگیرێت بەمەبەستی ئاوەدانکردنەوەی زیاتری ئابووری عیراق و کوردستان.

بوژانەوەی ژێرخان و سەرخانی ئابووری

ئەوەی کەلێرەدا دەمەوێت باسی بکەم ئەوەیە کە ھەفتەی پێشوو (سنان الشبیبی) لێپرسراوی بانکی ناوەندی عیراق ئاشکرایکرد کە بڕی یەدەکی پارەی عیراق گەیشتە ٥٠ ملیار دۆلار، بەڵام لەبەرئەوەی کە تا ئێستا عیراق ئازاد نەبووە لە مامەڵە کردن و خەرجکردنی سەرجەم داھاتەکانی بۆ ئاوەدانکردنەوەی عیراق، بۆیە ئەم بڕیارەی لابردنی  عیراق لەژێر بەندی ٧ی نەتەوە یەکگرتووەکان کاریگەرییەکی باشی دەبێت لەسەر بوژانەوەی ژێرخان و سەرخانی ئابووری لە عیراق و کوردستان پێکەوە، چونکە ھەرچەند یەدەکی دراوی بیگانەی وەک دۆلار و یۆرۆ زۆربێت لە عیراق بەھای دیناری عیراق بەرزدەبێتەوەو سوودی دەبێت بۆ سەرجەم ھاووڵاتیانی عیراق و کوردستان، لەلایەکی ترەوە ھەرچەند بڕی یەدەکی دراو(الاحتیاگی النقدی) عیراق زۆر بێت، بەشی ھەرێمی کوردستان لەم بڕە پارە یەدەکە زۆرتردەبێت.

یەدەکی دراوی جۆراوجۆر

خاڵێکی تری گرنگ ئەوەیە کە  بانکی ناوەندیی لەزۆر وڵاتی دنیادا، یەدەکی دراوی جۆراوجۆر دەکات، واتە بەشێک لە دراوەکەی بە دۆلار، بەشێکی تری بە یۆرۆ، بەشێکی تری بە زێڕ، بۆ ئەوەی ئەگەر بەھای دۆلار دابەزی لەبەرامبەردا بەھای یۆرۆ بەرزدەبێتەوە، بەم شێوەیە پارێزگاری لە بەھای یەدەکی دراوەکەی دەکات. واتە کاریگەرییە خراپەکانی بەندی ٧ ی نەتەوە یکگرتووەکان لەسەر ئابووری عیراق ئەوە بووە کە عیراق سەربەست نەبووە لە مامەڵەکردن بە ئابووری و یەدەکی دراوەکەی بەشێوەیەکی سەربەخۆ. لە سێ ساڵی رابردوودا بەھای دۆلار دابەزیوەو بەھای یۆرۆ بەرز بۆتەوەو نرخی زێڕیش بە شێوەکی بەرچاو بەرزبۆتەوە. ئەگەر یەدەکی دراوی عیراق تەنھا بە دۆلار بێت مانای وایە زەرەری کردووە، خۆ ئەگەری بھاتایەو بەشێک لە یەدەکی دراوەکەی بکردایە بە زێڕو یۆرۆ ئێستا یەدەکی دراوەکەی کە نزیکەی ٥٠ ملیار دۆلار دەبێت دەبووە ٧٠ ملیار دۆلار چونکە نرخی زێڕ ئەمڕۆ بە بەراورد لەگەڵ ساڵی ٢٠٠٦ بە رێژەی ١٠٠% زیادی کردووە، وەک ئەم وێنەو خشتەیەی خوارەوە:

 

بۆ حکومەتی ھەرێمیش گرنگە ئەگەر دراوی یەدەکی ھەبێت بەمشێوەیەی لێبکات.

ئەگەر سەیری خشتەی سەرەوە بکەیت دەبینیت کە نرخی زێڕ لەبازاڕی جیھانی بە رێژەی ١٠٠%بەرزبۆتەوە لەساڵی ٢٠٠٦ بۆ ٢٠١٠، وە نرخی ئاڵوگۆڕی دۆلار بەرامبەر یۆرۆ دابەزیوە لە ١٠ ساڵی رابردودا.