كورد له‌ میسر

ته‌ها خه‌لو ئا: تارا شێخ عوسمان‌ /کوردستانی نوێ

له‌ڕاستیدا مه‌به‌ستم له‌م به‌دواداچوونه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ زۆرم ده‌بیست ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی له‌ میسردا هه‌ندێك گوندو ناوچه‌ هه‌یه‌ به‌ناوی كورده‌وه‌ ناونراون و ده‌مبیست ژماره‌یه‌كی زۆر كورد له‌ هه‌ندێك ناوچه‌ی میسردا هه‌ن، به‌لام هه‌رگیز بیرم له‌وه‌ نه‌كردبۆوه‌ كه‌ سه‌ردانی میسر بكه‌م، تا ئه‌وكاته‌ی بوارم بۆ ره‌خساو سه‌عاتی سفر نزیك بۆوه‌و بڕیارمدا هه‌موو ئه‌و شوێنانه‌ به‌سه‌ر بكه‌مه‌وه‌. له‌سه‌ره‌تاشدا بڕیارمدا سه‌ردانی ناوچه‌ی(ێعید)ی بكه‌م له‌ باشوری میسرو له‌وێش بچم بۆ پارێزگای (ئه‌سیوت) كه‌ نزیكه‌ی (400) كیلۆمه‌تر له‌قاهیره‌ى پایته‌خته‌وه‌ دووره‌و به‌كۆنترین شاری میسر داده‌نرێت.

له‌سه‌ره‌تای سه‌ردانه‌كه‌شمدا ده‌مویست بگه‌مه‌ ئه‌و گوندانه‌ی كه‌ هه‌موو دانیشتوانه‌كانی له‌بنه‌ڕه‌تدا كوردی ئه‌یوبین و ده‌مویست هه‌موویان ببینم و بیاندوێنم، ده‌مخواست بزانم شێوه‌و رووخساریان چۆنه‌؟ هه‌رواش بوو كه‌ بینیمن هه‌موویان رووخسارێكی كوردانه‌یان هه‌بوو، ئه‌و گوندانه‌ی له‌بنچینه‌دا كوردبوون له‌گونده‌كانیتر هێمنتر بوون و له‌چاو گونده‌كانیتردا كه‌متر شه‌ڕه‌نگێزییان تێدا به‌دیده‌كرێت و نه‌ریتی خراپیشیان كه‌متر بوو، وه‌ك نه‌ریتی (تۆڵه‌كردنه‌وه‌)، به‌ڵكو ئه‌و گوندنشینانه‌ كێشه‌كانیان به‌شێوه‌یه‌كی عه‌قلانی چاره‌سه‌ر ده‌كه‌ن. له‌ڕووی رووخساری ده‌ره‌كیشیانه‌وه‌ هه‌ر له‌ خوشك و برا كورده‌كانیان ده‌چن له‌ به‌شه‌كانی تری كوردستان و زۆر میهره‌بان و میواندۆستن. ئه‌وه‌شیان هه‌یه‌ كه‌ هه‌رچه‌نده‌ زۆر زوو تووڕه‌ ده‌بن، به‌لام زووتر هێمن ده‌بنه‌وه‌و زۆربه‌ی زۆریشیان خه‌ریكی كشتوكاڵن.

درووستبوونی گونده‌ كوردنشینه‌كان

یه‌كێك له‌دانیشتوانی گوندی (الاكراد) به‌ناوی مامۆستا عه‌بدولڕه‌حمان به‌مشێوه‌یه‌ باسی چۆنێتی درووستبوونی ئه‌و گونده‌ كوردنشینانه‌مان بۆ ده‌كات له‌ ناوچه‌ی(ێعید)و ده‌ڵێت: (كاروانی سوپای سه‌لاحه‌دینی ئه‌یبوبی توانییان به‌سه‌ر فاتیمییه‌كاندا سه‌ركه‌ون و له‌ باكوره‌وه‌ راوه‌دوویان بنێن بۆ باشورو له‌وێوه‌ بۆ ناوچه‌ی نوبه‌و دواتریش بۆ سودان و له‌وێشه‌وه‌ كۆچیان پێكرا بۆ یه‌مه‌ن. كاتێكیش سوپاكه‌ی سه‌لاحه‌دین گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ قاهیره‌ی پایته‌خت، هه‌ندێك له‌ سه‌ربازه‌كان دواكه‌وتن و نه‌یانویست بگه‌ڕێنه‌وه‌، بۆیه‌ له‌ ناوچه‌ جیاجیاكانی باشوری میسردا مانه‌وه‌و له‌ باكوری رووباری نیل و زه‌وییه‌كانی نزیكی ئه‌و رووباره‌ نیشته‌جێبوون و ئه‌و زه‌وییانه‌ش به‌وه‌ به‌ناوبانگن كه‌ زۆر به‌پیتن و دواتریش ژن و ژنخوازی له‌نێوان سه‌ربازه‌كان و خه‌ڵكی ئه‌و ناوچه‌یه‌دا ده‌ستی پێكردووه‌ و ئیدی ئه‌و سه‌ربازانه‌ له‌و ناوچانه‌دا ماونه‌ته‌وه‌ و بوونه‌ته‌ دانیشتوانی ناوچه‌كه‌. مامۆستا عبدولڕه‌حمان پێیگوتین: له‌سه‌ره‌تادا ئه‌و خه‌ڵكه‌ له‌ناوچه‌ی (القیمه‌، یان حه‌مرا)دا نیشته‌جێبون، دواتر ناوچه‌كه‌ به‌هۆی لافاوو به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاوی نیله‌وه‌ ئه‌و ناچه‌یه‌یان به‌جێهێشتووه‌و چونه‌ته‌ گوندی (الولدیه‌)، له‌ویش لافاوی رووباری نیل وازی لێنه‌هێناون و ناچاربوون بگوێزنه‌وه‌ بۆ شوێنێك كه‌ پێشتر كه‌سی تێدا نیشته‌جێ نه‌بووه‌و له‌وێ گوندێكیان درووستكردووه‌و ناویان ناوه‌ گوندی (الاكراد)، ئه‌مه‌ش وه‌ك به‌رزڕاگرتنی بنه‌چه‌ی خۆیان.

یه‌كه‌مین خێزانیش كه‌ له‌وێدا نیشته‌جێبون خێزانی (ئه‌لخیتبه‌) بوو دوای ئه‌وانیش چه‌ند خێزانێكی تر هاتن له‌وانه‌ (ریس)و (عومه‌ر)و (مه‌كی)و (ئیسماعیل)و (ئه‌لشێخ). سه‌باره‌ت به‌(جزیره‌ الاكراد) ئه‌ویش له‌ هه‌مان ناوچه‌و له‌ كه‌ناره‌كانی(نیل)ه‌و چه‌ند كیلۆمه‌ترێك له‌گوندی (الاكراد)ه‌وه‌ دووره‌. پێكهاتووه‌ له‌ عیزبه‌كانی (ئه‌لجه‌وده‌)و (ئه‌لشارۆنی)و (دیاب)و (عومده‌)و (خه‌له‌ف)و (مسعود)و (كور)، عیزبه‌ش ئه‌و شوێنه‌یه‌ كه‌زیاتر ماڵه‌ خاوه‌ن موڵك و ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان ده‌یكه‌نه‌ شوێنی حه‌وانه‌وه‌ی خۆیان له‌لادێكاندا- وه‌رگێر).

هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌وه‌ی كه‌ ئه‌م خیزانانه‌ چۆن هاتوونه‌ته‌ شاره‌ گه‌وره‌كانی وه‌ك ئه‌سیوت و قاهیره‌و ئه‌سكه‌ندرییه‌، ئه‌وا یان بۆ خوێندن بووه‌ یان بۆ كاری حكومی بووه‌ یان بۆ په‌یداكردنی بژێوی ژیان و په‌یداكردنی نانی رۆژانه‌ بووه‌و زیاتری كورده‌كان له‌ گه‌ڕه‌كی (شبرا)و چه‌ند گه‌ڕه‌كێكیتر نیشته‌جێن. به‌پێی ئامارێكی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌یه‌ی كه‌ به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك كورده‌كان درووستیان كردووه‌و ناویان ناوه‌ (كۆمه‌ڵه‌ی خێرخوازیی گه‌نجه‌ كورده‌كان) ژماره‌ی دانیشتوانی كوردی ئه‌و گوندانه‌ نزیكه‌ی (4) هه‌زار كه‌س ده‌بن، به‌لام له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌شاره‌كانیشدا نیشته‌جێن ده‌گاته‌ (20) هه‌زار كه‌س.

هه‌ر له‌پارێزگای ئه‌سیوت و له‌ ناوچه‌ی فه‌تح كه‌ گوندی (الاكراد) سه‌ر به‌و ناوچه‌یه‌یه‌ مه‌ڵبه‌ندێكی لاوانیان دامه‌زراندووه‌ به‌ناوی مه‌ڵبه‌ندی لاوانی ئه‌كراد. یه‌كێكی تر له‌و ناوچانه‌ی كه‌ شوێنی نیشته‌جێبوونی كورده‌كانی میسره‌ ناوچه‌یه‌كه‌ به‌ ناوی (منشاه‌ الكوردی)یه‌و ئه‌وه‌شم به‌ڕێكه‌وت زانی، كاتێك له‌به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی پاسپۆرت و مانه‌وه‌ی قاهیره‌ بووم كچێكی تازه‌ پێگه‌یشتوو هاته‌ به‌رده‌مم و داوای یارمه‌تی لێكردم كه‌ ئه‌و لیسته‌ی بۆ پڕبكه‌مه‌وه‌ كه‌ له‌به‌ڕێوه‌به‌رێتییه‌كه‌ وه‌ریگرتبوو. منیش كاتێك هه‌ندێك پرسیاری ساده‌م لێكرد وتی باوكی فه‌له‌ستینی دایكی میسرییه‌و خه‌ڵكی ناوچه‌ی (منشاه‌ الكوردی)یه‌ كه‌ وایگوت، من توشی سه‌رسوڕمان بووم و ئه‌ویش پرسیاری كرد كه‌ بۆ وا سه‌رم سوڕماوه‌؟ پێمگوت من كوردم و هاتووم لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌سه‌ر ئه‌و كوردانه‌ ده‌كه‌م كه‌ له‌ میسردان و ئه‌ویش به‌ خۆشحاڵییه‌وه‌ له‌ڕێگه‌ی دایكییه‌وه‌ كاتێكی بۆ رێكخستم بۆ بینینی ئه‌و ناوچه‌یه‌.

منشاه‌ الكوردی

سه‌ره‌تا مانای ناوی ناوچه‌كه‌ واتای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شتێك تازه‌ درووستبكرێت و كوردییه‌كه‌ش دیاره‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ناوچه‌كه‌یان بنیاتناوه‌ته‌وه‌ به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك كورد بوون. ئه‌م ناوچه‌یه‌ پێشتر ناوی (العداوه‌) بووه‌ واته‌ (ناكۆكی)، به‌لام دانیشتوانه‌ تازه‌كه‌ ئه‌م ناوه‌یان گۆڕی، چونكه‌ ناوێكی زۆر ناخۆش بووه‌. عیزبه‌ی (الكوردی)ش درێژكراوه‌ی ئه‌و گونده‌ تازه‌یه‌یه‌و ژماره‌ی دانیشتوانی ئه‌م ناوچه‌یه‌ نزیكه‌ی(3) هه‌زار كه‌سه‌، به‌لام هه‌موویان كورد نین، به‌ڵكو زۆر خێزانی تریش هاتوونه‌ته‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌. له‌ڕۆژێكی هه‌ینیدا چووم بۆ ئه‌و ناوچه‌یه‌و له‌سه‌ره‌تاشدا چوومه‌ ماڵی عومده‌ی ناوچه‌كه‌ كه‌ ناوی (محه‌مه‌د زه‌كه‌ریا مسته‌فا ئه‌لكوردی) بوو. ئه‌ویش زۆر به‌گه‌رمی پێشوازیی لێكردین و له‌میانی گفتوگۆكانماندا باسی مێژووی درووستكردنی ئه‌و گونده‌و كه‌سه‌ ناودارو به‌ناوبانگه‌كانی ئه‌و ناوچه‌یه‌شی بۆ كردین كه‌ به‌ بنه‌چه‌ كوردن.

دوای ئه‌وه‌ چووین بۆ ماڵی یه‌كێكی تر له‌ پیاوه‌ ماقوڵه‌كانی ئه‌و ناچه‌یه‌ كه‌ ناوی (حاجی ئه‌حمه‌دی كوردی) بوو، ئه‌و پیاوه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ته‌مه‌ن بوو كه‌چی زۆر به‌گوڕ بوو، ئه‌و پیاوه‌ رووخسارێكی ته‌واو كوردانه‌ی هه‌بوو، به‌وه‌ش ناسرابوو كه‌ به‌و ته‌مه‌نه‌ زۆره‌یه‌وه‌ هێشتا یاده‌وه‌رییه‌كی به‌هێزی هه‌یه‌. ئه‌و پیاوه‌ به‌ته‌مه‌نه‌ باسی شه‌جه‌ره‌ی خێزانه‌كه‌یانی كردو روونیكرده‌وه‌ هه‌موویان له‌ بنه‌چه‌دا له‌ نه‌وه‌ی كه‌سێكن به‌ ناوی (عه‌بدوڵلا غولام ره‌سوڵ)ی كوردین و ئه‌ویش یه‌كێكه‌ له‌ خێزانی سه‌لاحه‌دینی ئه‌یوبی ئه‌و عه‌بدوڵلایه‌ش دوو كوڕی هه‌بووه‌ به‌ ناوه‌كانی (ئه‌حمه‌دو ئیبراهیم)و ئه‌وانیش هه‌ریه‌كه‌و چه‌ند مناڵێكی بووه‌و به‌و شێوه‌یه‌ تا ژماره‌یان گه‌یشتۆته‌ (3) هه‌زار كه‌س و به‌ قاهیره‌ و ئه‌سكه‌نده‌رییه‌ وته‌نتادا بلاوبوونه‌ته‌وه‌.

ده‌سه‌ڵاتی كوردی

هه‌رچه‌نده‌ هه‌موو دانیشتوانی ئه‌م ناوچه‌یه‌ به‌ره‌چه‌ڵه‌ك كورد، نین كه‌چی پۆستی عومده‌ (واته‌ گه‌وره‌ی گوند) له‌ده‌ستی خێزانی ئه‌لكوردیدا ماوه‌ته‌وه‌، چونكه‌ زۆر دادپه‌روه‌رو یه‌كسانیخواز بوون و سته‌میان له‌ هیچ كه‌سێك نه‌كردووه‌. یه‌كه‌مین عومده‌ی (منشاه‌ الكوردی) ناوی محه‌مه‌د ئه‌بو زه‌هب ئه‌لكوردی بووه‌و دوای ئه‌ویش ئه‌مین ئه‌لكوردی و دواتریش مسته‌فا حه‌مدی ئه‌لكوردی و پاشانیش عه‌بدولغه‌فار ئه‌مین ئه‌لكوردی و دوای ئه‌وانیش عه‌باس ئه‌فه‌ندی ئه‌لكوردی بووه‌و دوا عومده‌شیان محه‌مه‌د زه‌كه‌ریا مسته‌فا ئه‌لكوردییه‌ كه‌ تائێستاش له‌كاره‌كه‌ی به‌رده‌وامه‌.

خێزانی ئه‌لكوردی له‌سه‌ره‌تاوه‌ زۆریان حه‌ز له‌زانست و فێربوون بووه‌و زۆربه‌ی نه‌وه‌كانی خێزانه‌كه‌ خاوه‌نی بڕوانامه‌ی به‌رزی زانستین و یه‌كیك له‌ نه‌وه‌كانی ئه‌م خێزانه‌ زه‌وییه‌كه‌ی خۆی فرۆشتووه‌ له‌ پێناوی فێركردن و خوێنده‌واركردنی مناڵه‌كانی. جگه‌ له‌وه‌ش كۆمه‌ڵێك له‌و خێزانه‌ به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك كوردانه‌ زه‌وییه‌كانی خۆیان به‌خشیوه‌ته‌ ده‌وڵه‌ت بۆ درووستكردنی قوتابخانه‌ له‌ ناوچه‌كه‌یان و بنكه‌ی ته‌ندروستی و چه‌ند خزمه‌نته‌گوزارییه‌كی تر كه‌ ئه‌و بنكه‌ ته‌ندروستییه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا شتێكی تاك و دیاره‌. یه‌كێكی تر له‌ خاسیه‌ته‌كانیان پاك و خاوێنی و حه‌زكردنیانه‌ له‌ دیمه‌نی سه‌وزایی و كشتوكاڵ كردن. خێزانی ئه‌لكوردی سپی پێستن و رێژه‌یه‌كی زۆریشیان چاویان سه‌وزو شینه‌.

كه‌سانی به‌ناوبانگ

مه‌حمود ئه‌لبه‌ده‌وی

ساڵی 1908 له‌ گوندی ئه‌لئه‌كرادی سه‌ر به‌پارێزگای ئه‌سیوت له‌دایكبووه‌و له‌ قاهیره‌ كۆچی دوایی كردووه‌. یه‌كێك بووه‌ له‌ ئه‌دیبه‌ دیاره‌كانی میسرو ناوی ته‌واوی (مه‌حمود ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن عومه‌ر) بووه‌و سه‌ر به‌ عه‌شیره‌تی ختبه‌ی كوردی بووه‌و یه‌كێك بووه‌ له‌ ئه‌ندامه‌كانی ئه‌و نێرده‌ زانستییه‌ی كه‌ ساڵی 1957 نێردراوه‌ بۆ هیند و چین و ژاپۆن و هۆنگ كۆنگ. خاوه‌نی چه‌ندین خه‌لاته‌ له‌وانه‌ش خه‌لاتی ده‌وڵه‌ت بۆ هونه‌ر ساڵی(1971)، خه‌لاتی ده‌وڵه‌ت بۆ ئه‌ده‌ب (1986)، دوای مردنیشی ناوه‌كه‌ی نیشانه‌ی پله‌یه‌كی ده‌وڵه‌تی بۆ زانست پێبه‌خشرا. ئه‌م پیاوه‌ ئه‌دیبێكی به‌رز بووه‌و له‌ماوه‌ی ژیانیدا (389) كورته‌ چیرۆكی نووسیوه‌و كتێبێكیشی له‌ بواری گه‌شت و گه‌ڕیده‌ییدا نووسیوه‌و زۆری سه‌فه‌ری كردووه‌و زۆربه‌ی ره‌خنه‌گران و لێكۆڵه‌ره‌ میسرییه‌كان و یه‌كێكی وه‌ك نووسه‌ری گه‌وره‌ی میسر (نه‌جیب مه‌حفوز) نازناوی (چیخۆف)ی میسریان لێناوه‌.

عوسمان سه‌بری پاشا: ئه‌م پیاوه‌ نازناوی پاشایه‌تی به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌ كه‌ زۆر بلیمه‌ت و داهێنه‌ر بووه‌ له‌ بواری ئه‌ندازیاریی ئاودێریداو له‌ (سییه‌كانی سه‌ده‌ی رابردوودا) پۆستی وه‌زیری ئاودێریی پێدراوه‌و به‌شدارییه‌كی كارای هه‌بووه‌ له‌ بونیادنانی (سد العالی)یدا. بۆ رێزلێنانیش له‌كارو ماندووبوونه‌كانی شه‌قامێكی زه‌مالكی میسر به‌ ناوی ئه‌وه‌وه‌ ناونراوه‌و حكومه‌تیش له‌ ناوچه‌ی (عیزبه‌ی ئه‌لكوردی) ڤێلایه‌كی له‌سه‌ر بودجه‌ی خۆی درووستكردووه‌.

عه‌بدولحه‌مید ئه‌لكوردی: پزیشكێكی پسپۆڕ بووه‌و یه‌كه‌مین پزیشكی میسری بووه‌ وه‌ك راوێژكارێكی پزیشكی له‌سه‌ره‌تای شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردوودا چووه‌ بۆ ئه‌ڵمانیای خۆرئاوا.

ئیبراهیم ئه‌حمه‌د حه‌مدی ئه‌لكوردی: یه‌كه‌مین كه‌س بووه‌ له‌ سییه‌كانی سه‌ده‌ی رابردودا ته‌له‌فۆنی بردۆته‌ عه‌ره‌بستانی سعودییه‌.

كه‌سێتییه‌ به‌ناوبانگ و دیاره‌كانی (ئه‌لكوردی) له‌ میسردا زۆرن، له‌ ئه‌ندازیارو پزیشك و ئه‌فسه‌رو به‌ڕێوه‌به‌ری یه‌كه‌ ئیدارییه‌كان و ته‌نانه‌ت كه‌سانی زۆر دیاریان هه‌یه‌ كه‌ خۆی به‌ختكردووه‌و له‌ پێناوی میسردا گیانی به‌خشیووه‌.

 

 سه‌رچاوه‌:

gemya kurda- 27/6/2009